Wat heeft een co-creatieve architect te zoeken bij groot onderhoud van een woongebouw? Best veel, merken we bij een aantal projecten die nu in uitvoering zijn. We ontwerpen graag samen met bewoners en gebruikers; hun wensen én ervaringen staan centraal. Bij renovatie van sociale huurwoningen ligt het initiatief bij de corporatie, maar moeten bewoners wel toestemming geven. Nog steeds zijn zij de ervaringsdeskundigen én degenen die de meeste hinder ondervinden.
Hoe kun je hierop inspelen met het ontwerp?
Ontwerpen voor renovatie in bewoonde staat
“Mijn woning is heel ruim voor één persoon.” We zitten in een kring met bewoners van een seniorenflat en verschillende afdelingen van de woningcorporatie. De corporatie constateerde vooraf dat hun appartementen te klein zijn. Ze hebben immers maar één slaapkamer en de badkamers zijn krap. Hierdoor zijn ze minder aantrekkelijk voor oudere stellen die vanuit een eengezinswoning door willen stromen. Een eerste blik op de plattegronden leert ons dat we bijvoorbeeld van 3 appartementen 2 grotere woningen kunnen maken.
In de ervaring van de bewoners, ligt hier echter niet het probleem. De woningen zijn prima, behalve dat één van de ramen niet goed isoleert, de ventilatie beter kan en de deur naar de slaapkamer wat smal is. Het echte probleem zit bij de gedeelde ruimtes en de entreezone, waar het contact met medebewoners en de corporatie is verslechterd. Bewoners ervaren te weinig controle over wie er het gebouw binnenkomt en hebben het idee dat er veel nieuwe bewoners met een rugzakje worden geplaatst. De flat is niet populair bij woningzoekenden, er zijn betere alternatieven in de buurt. De vraag is of een grootschalige renovatie van de appartementen wel de moeite waard is, of dat je vooral moet inzetten op het samenleven in de flat. In dit geval gold het laatste.
De entree als binnenkomer
Bij verschillende woongebouwen voor senioren vormde de sociale opgave de aanleiding voor ons om betrokken te raken. Samen met bewoners, corporatie en liefst ook wijkpartners verkennen we wat er speelt en hoe aanpassingen in het gebouw het samenleven kunnen verbeteren. We begonnen met een quickscan van de mogelijke en noodzakelijke verbeteringen, zowel sociaal als technisch. En raakten vervolgens betrokken bij de verduurzaming en technische uitwerking van het hele pand.
Bij renovatie in bewoonde staat zijn de ervaringen van bewoners waardevol: de drager weet waar de schoen knelt. Zij ervaren dagelijks hoe het is om er te wonen en leven. Maar daarbij moet ook het bredere perspectief niet uit het oog worden verloren: voorziet dit type woningen op deze plek nog wel aan de woonwensen op lange termijn? Daarvoor verkennen we scenario’s met de strategische afdelingen van de corporatie en wijkpartners zoals de gemeente, zorgaanbieders en andere corporaties
Ontwerpen voor renovatie in bewoonde staat vraagt om een specifieke benadering.
Als ontwerper en bouwer moet je:
- Rekening houden met de impact van de werkzaamheden. Voor hoeveel overlast zorgen die en vraagt het ontwerp om wijzigingen aan de inboedel van bewoners?
- Nadenken over het toekomstig onderhoud. Als we dit nu zo oplossen, wat betekent dat dan de volgende keer?
Circulair en demontabel bouwen wordt vaak gemotiveerd vanuit duurzaam materiaalgebruik en co2, maar is ook vanuit het oogpunt van overlast bij toekomstig onderhoud relevant. - De ervaringen van bewoners gebruiken als belangrijke input voor het ontwerp. Op basis daarvan kun je op zoek gaan naar kleine ingrepen met een grote meerwaarde voor het wooncomfort, maar ook voor het ontmoeten en samenleven in het gebouw;
Ontwerpconsequenties
Hoe kun je sturen op het beperken van overlast? Bij woongebouw Het Lichtpunt was bijvoorbeeld het plan om de volledige houtskeletbouw gevels te verwijderen en vervangen. Dat maakte prefabricage en een korte montagetijd mogelijk. Toch bleek het om verschillende redenen beter om de houtconstructie en binnenafwerking te laten zitten. Dat is wat meer werk op de steigers, maar heeft minder impact op de bewoners.
Binnen dat gegeven lukte het uiteindelijk toch om grotere ramen te realiseren, omdat de besparing in maatwerk en toekomstig onderhoud opwoog tegen het extra sloopwerk. Dit zorgt voor een evenwichtig gevelbeeld en meer daglicht in de woningen.
Om een renovatie uit te kunnen voeren is de toestemming van ten minste 70% van de bewoners noodzakelijk. Bij het Lichtpunt werd naast akkoord voor werkzaamheden ook om een voorkeur gevraagd voor een kleurenpalet. We werkten twee opties uit die beiden aan de welstand voorgelegd konden worden, maar waarbij de bewoners de doorslaggevende stem hadden. Zo is het ophalen van akkoord niet alleen een kwestie van toestaan, maar ook een moment van invloed op het ontwerp.
Een betekenisvol gesprek
Het stemmen over de kleurkeuze is natuurlijk niet het meest wezenlijke gesprek dat je met bewoners over hun woongebouw kunt voeren. Het liefst begint dat gesprek al veel eerder, namelijk bij de vraag wat er verbeterd moet worden aan het gebouw. Starten met een quickscan van de mogelijke en noodzakelijke verbeteringen, in dialoog met de bewoners en wijkpartners, biedt de kans het te reserveren budget tijdig af te stemmen op de beoogde maatregelen.
Het mes snijdt ook aan de andere kant: je hebt een beter zicht op akkoord van bewoners als zij al goed op de hoogte zijn van de maatregelen en hierover mee konden denken. In de participatie kun je hun kennis en voorkeuren benutten, het draagvlak peilen en sociale knelpunten signaleren die je bij de uitvoering of bij het ophalen van akkoordverklaringen tegen gaat komen.
Samenwerken aan een breed gedragen ontwerp
Ontwerpen voor renovatie in bewoonde staat vraagt dus om het benutten van ervaringskennis en het sturen op een minimale impact voor zowel de aanstaande werkzaamheden als het toekomstig onderhoud. Het op tijd betrekken van bewoners kan leiden tot een scherper beeld van welke maatregelen nodig zijn, hoe die het beste gerealiseerd kunnen worden en met de juiste aandacht een groot verschil kunnen maken.
Deze combinatie van participatie die echt ergens over gaat en het bedenken van slimme ontwerpoplossingen maakt dat we met veel motivatie aan dit type opgaven werken.
