Wat heeft een co-creatieve architect te zoeken bij groot onderhoud van een woongebouw? Best veel, merken we bij een aantal projecten die nu in uitvoering zijn. We ontwerpen graag samen met bewoners en gebruikers; hun wensen én ervaringen staan centraal. Bij renovatie van sociale huurwoningen ligt het initiatief bij de corporatie, maar moeten bewoners wel toestemming geven. Nog steeds zijn zij de ervaringsdeskundigen én degenen die de meeste hinder ondervinden.
Wat vraagt dit van het proces?
Participatie bij verbouwen in bewoonde staat
Stel je voor, je huurt een appartement in een woongebouw. Je uitzicht op het park is verstopt achter het doek van een steiger waarop jongens met kruiwagens vlak voor je raam heen en weer lopen; het restaurant beneden is tijdelijk gesloten en boven je hoor je een constant gedreun van de gevelwerkzaamheden. Verderop in de gang staan enkele woningen leeg, met de meubels opgestapeld onder een plastic zeil. Af en toe moet er iemand in je appartement zijn en als je pech hebt wordt het rookalarm getest.
Het is de praktijk voor de bewoners van woongebouwen waar groot onderhoud plaatsvindt. En dat zijn er veel. Woningcorporaties maken terecht werk van de verbetering en verduurzaming van hun woningen. Ze hebben afgesproken tot eind 2028 alle slechte energielabels weg te werken. Uit onderzoek blijkt dat investeringen in verduurzaming leiden tot een hogere woontevredenheid van huurders. En renovatie is vrijwel altijd duurzamer, betaalbaarder en minder ingrijpend dan sloop en nieuwbouw. Maar ook dit vraagt veel van bewoners, corporatie, aannemer en architect om het goed te doen. Een goed ontwerp en proces kunnen helpen om de impact te verkleinen en het draagvlak te vergroten.
In twee artikelen delen we ervaringen over de invloed van ontwerp en proces, in deze het proces.
Wie praat er met de bewoners?
In deze opgaven werken veel corporaties nauw samen met een vaste pool van aannemers: de co-makers. Deze aannemers specialiseren zich in meer of mindere mate ook in de zachte kant van deze opgave. Zij komen immers bij alle bewoners over de vloer en trekken een deel van de communicatie, bewonersbegeleiding en soms zelfs de sociale opgaven naar zich toe. Daarmee zijn ze een partner van de corporatie die in grote mate ontzorgt. Ook de architect wordt door de aannemer ingehuurd in plaats van door de eigenaar.
Een partnerschap met een aannemer is nog lang geen vrijbrief. Om ervoor te zorgen dat corporaties hun investeringen zorgvuldig inzetten, is het besluitvormingsproces uitgerust met de nodige checks and balances.
Pas als alle afspraken rond zijn, komt de toestemming van de bewoners in beeld. Alleen met ten minste 70% akkoord van de bewoners, kan het project doorgaan. Dat geldt niet voor de onderdelen die noodzakelijk zijn voor instandhouding van het gebouw, maar bijvoorbeeld wel voor wijzigingen in de woning of aan het uiterlijk van het gebouw.
Tekenen bij het kruisje?
Om te weten waarvoor ze tekenen moet voor bewoners alles duidelijk zijn. Dat gebeurt middels een boekje, een maatregelenlijst, visualisaties en een inloopbijeenkomst. Nog mooier is het als de aannemer een modelwoning realiseert, waar bewoners precies kunnen ervaren hoe de veranderingen er in de praktijk uit komen te zien.
Voor de aannemer is zo’n proefwoning ook een goede manier om al een keer te ontdekken wat ze allemaal tegenkomen in het bestaande gebouw.
Maar het is een gemiste kans om te wachten met het betrekken van bewoners tot alles besloten is en de modelwoning gerealiseerd. Bij verschillende projecten werden we door de corporatie al betrokken voordat de aannemer in beeld was, vanwege onze werkwijze in co-creatie en kennis van hoe ruimtelijke veranderingen kunnen bijdragen aan het sociaal samenleven. Het vroeg betrekken van architect en bewoners heeft verschillende voordelen. Denk bijvoorbeeld aan:
- Zonder akkoord van bewoners is er geen project. Door hen tijdig mee te laten denken over de ingrepen ontstaat begrip, vertrouwen en krijg je een vroeg beeld van het draagvlak en te verwachten knelpunten;
- Je moet uiteindelijk bij iedereen binnen zien te komen, dat levert inzichten en contacten op die waardevol zijn als corporatie en vraagt erom tijdig vertrouwen op te bouwen;
- Een renovatie kan ook voor momentum zorgen in de sociale verhoudingen binnen een flat. Ze zetten die op scherp en bieden vervolgens kans een nieuwe start te maken. Samen nadenken over het ontwerp en de ingrepen vergroot het eigenaarschap over die nieuwe start;
Een aanleiding tot contact
Een proefwoning is meer dan een technische proeve van bekwaamheid. Het geeft bewoners de kans om voordat de grote werkzaamheden beginnen, te weten wat de beloning is als het af is. Bovendien is het een ontspannen gelegenheid om alle vragen te kunnen stellen en vertrouwen op te bouwen tussen de aannemer en de bewoners. Zij hebben een gezamenlijk belang, namelijk zo min mogelijk gedoe tijdens de uitvoering.
Een modelwoning stelt bewoners in staat allerlei praktische vragen te stellen die ze misschien nog niet bedenken als ze alleen een boekje lezen. Wat gebeurt er met de vensterbanken? Kan mijn gordijn blijven hangen? En kan ik bijpassende horren bestellen via de kozijnleverancier?
Het tijdig betrekken van architect en bewoners heeft dus verschillende voordelen. Eenmaal begonnen dwingen de omstandigheden ook tot sociaal contact. Als de stress van de verbouwing voorbij is verdwijnt de aannemer vaak weer uit beeld, maar hebben bewoners en de corporatie elkaar toch beter leren kennen.
Dat moment kan nieuwe ruimte geven om huisregels af te stoffen, communities te activeren en sociale uitdagingen op te pakken. Doe dat niet tijdens de verbouwing, zeggen experts, maar juist als het stof is neergedaald. Zo levert een verbouwing niet alleen een opgefrist gebouw op, maar ook een opgeruimd gemoed.
