Ontwerpen is eigenlijk niets anders dan het creëren van betekenis; nieuwe of hernieuwde betekenis in de vorm van een gebouw of een plek. Deze betekenis creëer je als ontwerper nooit alleen. Betekenis ontstaat in dialoog met het landschap, met bestaande gebouwen en met de geschiedenis van een plek. Maar ook met mensen – mensen van betrokken gebiedspartijen en mensen die er wonen.
Gemaal Terwolde is een voorbeeld van een gebouw, een plek en een gebied waar samen hernieuwde betekenis is gemaakt. In het symposium ter gelegenheid van de opening van dit gemaal gaf collega Hanneke als architect en ontwerper deze bril van betekenis aan de toehoorders mee.
Gemaal Terwolde
De geschiedenis van gemaal Terwolde start rond 1918. In dat jaar werd aan de Bandijk een stoomgemaal gebouwd. Een flinke verbetering voor het achterliggende land, waar met regelmaat sprake was van wateroverlast.
De decennia daarna bleek het echter niet genoeg. In 1951 werd daarom een nieuw gemaal gebouwd. Een gemaal dat niet meer met stoom, maar elektrisch werd bediend.
Bijzonder is dat dit elektrische gemaal niet op de plek van het oude stoomgemaal gebouwd werd, zoals op de meeste plekken in Nederland. Het nieuwe gemaal kreeg een plek naast het stoomgemaal. Het stoomgemaal werd verbouwd tot woning voor de gemaalmachinist en bleef behouden.
De twee gemaalgebouwen vertellen zo samen over technologische vooruitgang en de recente geschiedenis van onze omgang met water.
Polder Nijbroek
Het achterland van gemaal Terwolde vertelt ons juist de oudste verhalen over ons waterbeheer. Gemaal Terwolde is sterk verbonden met polder Nijbroek. Een polder die vroeg in de 14e eeuw werd ontgonnen.
Nijbroek betekent letterlijk Nieuw Drassig Land. De lage, moerassige gronden van Nijbroek, waar water vanaf de hogergelegen Veluwe naartoe stroomde, werd door mensenhanden omgevormd tot vruchtbare landbouwgronden. Aangelegde sloten, weteringen, dijken en stuwen hielden de gronden droog. Het watersysteem vormde het landschap en was het begin van de groei van een gemeenschap.
Polder Nijbroek, als autonoom waterstaatje, lag aan de basis van het ontstaan van het waterschap in dit gebied; En daarmee aan de basis van de aanleg van een veel groter watersysteem in de eeuwen daarna, waar uiteindelijk ook gemaal Terwolde onderdeel van werd.
En net als de gemaalgebouwen, is ook het kenmerkende landschap van polder Nijbroek goed bewaard gebleven. De moeite waard om zuinig op te zijn.
Opgave
Maar anno 21e eeuw staan gemaal en polder voor grote uitdagingen. Het klimaat verandert. Meer hevige regenval. Langere periodes van droogte. Ons waterbeheer staat onder druk. Er is een nieuw samenspel nodig in het watersysteem, van polderslootje tot gemaal.
Aanpak Open Kaart
Als ontwerpers van Open Kaart brachten we waterschap, gemeente en inwoners van polder Nijbroek samen, op zoek naar passende plekken voor waterberging, het vasthouden van water en slimmer peilbeheer. We brachten daarmee belangen, expertise en ideeën al ontwerpend samen.
Dit is meer dan ophalen; we zetten het creatieve proces in als dialoog. Een noodzakelijke dialoog; geen inwoner, boer, waterschapper of ambtenaar kan een weerbaar watersysteem in z’n eentje bewerkstelligen. Een gezamenlijk creatief proces heeft de kracht uiteenlopende en soms ook conflicterende perspectieven te verbinden én te ontstijgen door het maken van iets nieuws.
Een nieuw samenspel in polder Nijbroek
Ons gezamenlijke ontwerpproces resulteerde onder andere in het verbeteren van bestaande stuwen; het plaatsen van nieuwe stuwtjes in polderslootjes om water langer vast te houden; en het herstellen van ooit dichtgegooide poldersloten.
Maar ook tot herstel van een van de oudste rabattenbosjes van de IJsselvallei; de aanplant van struweel; de aanleg van natuurvriendelijke oevers langs de weteringen; en de restauratie van een van de historische gemetselde duikers, die als kleine monumentjes het Nijbroekse watersysteem markeren.
Het DNA van landschap en gemeenschap vormde het verbindende uitgangspunt voor de bedachte oplossingen. Deze oplossingen dragen niet alleen bij aan een weerbaar watersysteem, maar hebben ook meerwaarde voor landschap, cultuurhistorie, biodiversiteit en verblijfskwaliteit in polder Nijbroek.
De betrokkenheid van zowel inwoners als gebiedspartijen bij het ontwerpproces, activeerde samenwerking en maakte daadwerkelijke realisatie van de plannen mogelijk. De goede kijker kan de bedachte oplossingen, 5 jaar nadat we met elkaar om de tafel gingen, inmiddels in het polderlandschap terugvinden.
Nieuwe betekenis voor gemaal Terwolde
Deze integrale manier van ontwerpen en samenwerken is niet alleen toegepast in polder Nijbroek als gebied, maar ook bij de aanpak van gemaal Terwolde als plek.
De 3e generatie
Want betrokken partijen hebben ervoor gekozen de geschiedenis van gemaal Terwolde in ere te houden en het bestaande elektrische gemaal niet te slopen, maar opnieuw een nieuw gemaal naast het bestaande gemaal te bouwen. De 3e generatie.
Er was technisch gezien geen zichtbaar gebouw nodig, een betonnen doosje half verzonken in de dijk zou voldoende zijn om de nieuwe pompen te huisvesten. Maar om de historie van de plek recht te doen was het de opgave om het nieuwe gemaalgebouw toch herkenbaar te markeren als 3e generatie.
Rustpunt, uitkijkpunt, inspiratieplek
Een prachtige kans om méér dan alleen nieuwe pompen toe te voegen en ook nieuwe functie en betekenis te creëren op deze beeldbepalende plek aan de Bandijk. We hebben als architecten daarom een bouwwerk op de pompen ontworpen. Niet enkel toegankelijk voor de gemaalmachinist, zoals dat vroeger was, maar toegankelijk voor iedereen, als rustpunt, uitkijkpunt en inspiratieplek.
Het nieuwe gemaalgebouw is van een afstand niet opvallend zichtbaar. Het valt vanaf de dijk bezien enigszins weg binnen de kleur en contour van de bestaande gebouwen. Maar eenmaal dichtbij is er onmiskenbaar iets nieuws toegevoegd aan het geheel.
De 3e generatie is opgebouwd uit minimale elementen: vier schijven die qua vorm verwijzen naar de bestaande gemaalgebouwen en de belangrijkste kijkrichting van gemalen benadrukken: van rivier naar polder en van polder naar rivier.
Gebouw zonder dak
Zonder dak. De 3e generatie kadert drie ‘kamers’ waar je doorheen kunt lopen, maar is verbonden met de open lucht. In architectuur definieert de binnenruimte vaak de buitenruimte. Maar hier maakt de buitenruimte de binnenruimte. Een gemaalgebouw waar je in kunt zijn, zonder binnen te zijn. Herkenbaar als gebouw en toch ook weer niet.
Het speelt daarmee met de vraag of een gemaalgebouw nog wel nodig is. Concreet bij gemaal Terwolde, maar ook in bredere zin. Blijven we alsmaar meer pompen? Is er over een aantal jaren een 4e generatie nodig? Of moet het anders?
In de traditie & eigentijds
Vorm en materiaal van het nieuwe gemaal sluiten aan bij de eerdere generaties, maar hebben een eigen, onderscheidende detaillering.
De schijven van de 3e generatie zijn gemaakt in metselwerk, net als de andere twee gebouwen. Maar het metselwerk van elke generatie heeft een eigen verband. Het stoomgemaal een Hollands verband. Het elektrisch gemaal een Noors verband. En het nieuwste gemaal, de 3e generatie, is met veel aandacht gemetseld in tegelverband, waarbij één type baksteen op verschillende manieren is gestapeld.
Ook heeft elk gebouw een eigen kleur groen. De deuren en kozijnen van het stoomgemaal zijn geschilderd in een donkere groen, passend bij die tijd. Het elektrisch gemaal heeft een wat lichtere jaren ’50 tint. En het nieuwste gemaal heeft accenten in een nog lichtere tint groen, passend bij deze tijd.
Door de 3e generatie net als de andere gebouwen ook te maken uit metselwerk met groene elementen, zijn de gebouwen duidelijk ‘familie’. Maar de manier van metselen en het type groen maakt leesbaar dat ze alle drie een andere tijd en generatie vertegenwoordigen.
Het gemaalerf
De 3e generatie maakt het gemaal toegankelijk voor iedereen. Maar niet alleen het nieuwe gemaal, ook de rest van het terrein is ontworpen vanuit deze nieuwe publieke functie.
Het stoomgemaal is in oude glorie hersteld. De oorspronkelijke hoge ruimtes en hoge ramen zijn weer zichtbaar. Er is plek gemaakt voor IESSELcider, een ambachtelijke cidermakerij die cider maakt van fruit uit de IJsselvallei. In het proeflokaal en in de toekomstige fruittuin zijn de vruchten van de poldergronden letterlijk te proeven voor bezoekers en voorbijgangers.
En tussen stoomgemaal en elektrisch gemaal loopt een peiltrap die je over de dijk van IJssel naar polder brengt en andersom.
Slenteren
De ontworpen toevoegingen – Het nieuwe gemaal, maar ook de peiltrap, de toekomstige fruittuin en het proeflokaal – maken gezamenlijk de betekenis van de plek tastbaar en beleefbaar. De plek die eerst vrijwel ontoegankelijk was, nodigt nu uit om van de fiets te stappen of langs te wandelen en rond te slenteren.
Slenteren langs de gemaalgebouwen, om de tijd te zien verstrijken. Slenteren door de kamers van het derde gemaalgebouw, waar je blik afwisselend wordt gericht op water, landschap of techniek. Slenteren over de peiltrap, van rivieroever tot kanaalkant; om de NAP-peilen die het gemaal al pompend overbrugt, te voelen in je benen; al slenterend de relatie tussen water, polder en mens te ervaren.
Tastbare betekenis, weerbare plekken
Deze tastbare, te beleven betekenis maakt het mogelijk dat mensen en gemeenschappen zich hernieuwd aan Gemaal Terwolde verbinden. Aan het gebied, de plek of het gebouw zelf, maar vooral aan waar het voor staat: de zorg voor onze leefomgeving, voor vruchtbare grond en droge voeten.
Deze verbondenheid draagt bij aan weerbaarheid van gebouwen, gebied en gemeenschap. Het is daarom waardevol om de noodzakelijke aanpak van dit soort plekken niet alleen als technische opgave te zien, maar als sociale en culturele daad.
Want de aanleiding voor de 3e generatie van Gemaal Terwolde was watertechnisch; maar het resultaat op de plek én in het achterliggende poldergebied heeft ook meerwaarde voor landschap, natuur, cultuurhistorie; voor grondeigenaren, inwoners en bezoeker. Meer waarde dan individuen los van elkaar hadden kunnen bedenken.
Zonder beleefbare betekenis zijn plekken weerloos. Samen ontwerpen aan betekenis maakt weerbaar.
Architect Hanneke Stenfert deelde dit verhaal op het symposium dat werd georganiseerd in filmtheater MIMIK, Deventer, voorafgaand aan de heropening van Gemaal Terwolde. Thema van het symposium was weerbaarheid, dat vanuit diverse perspectieven werd belicht. Hanneke sprak over de rol van ontwerp en de waarde van een gezamenlijk creatief proces om fysiek én sociaal weerbare plekken te maken.
Na afloop van het symposium staken gasten de IJssel over voor de feestelijke, officiële opening van Gemaal Terwolde. De dag werd afgesloten met de première van de documentaire Nieuw Drassig Land, waarin Gouden Kalf-winnaar Jonathan de Jong de inspanningen voor klimaatadaptatie in Polder Nijbroek en de transformatie van het Gemaal Terwolde in beeld heeft gebracht.
