Een gebouw zonder dak: uitbreiding gemaal

Klimaat en straat
Ruimte voor ontmoeting

Het gemaal aan de Bandijk in Terwolde was toe aan onderhoud en moest uitgebreid worden. Open Kaart ontwierp de uitbreiding van het elektrisch gemaal, de restauratie en herbestemming van de bestaande gebouwen en de herinrichting van de buitenruimte. In de gebouwen, buitenruimte en nieuwe functies is het verhaal van ons veranderend watersysteem te beleven en proeven.

Ontwerpopgave

Het is bijzonder dat een voormalig stoomgemaal (1918) én elektrisch gemaal (1951) naast elkaar te vinden zijn. Beide gebouwen hebben cultuurhistorische waarde. Ze vertellen het verhaal van ons waterbeheer, van vroeger tot nu. Daarom koos eigenaar Waterschap Vallei en Veluwe ervoor de bestaande gebouwen te behouden en uit te breiden, in plaats van deze te vervangen voor nieuwbouw. Ook wordt het gemaalerf publiek toegankelijk gemaakt.

Hoe kan een machine achter hekken een (deels) publieke plek worden, waar het verhaal van ons watersysteem verteld wordt?

Projectdetails

Locatie
Bandijk, Terwolde, Gelderland

Opdrachtgever
Waterschap Vallei en Veluwe, Gemeente Voorst

Periode
Maart 2022 – september 2026

Type
Restauratie, uitbreiding, buitenruimte

Projectteam
Hanneke Stenfert, Pieter Graaff, Sophie Lok, Tamar Henquet

Met medewerking van
CLAFIS, TAK (restauratieadvies) landschapsarchitecten Romy Zwiers en bureau WEIJDE, Jurriënne Ossewold (belevingsconcept)

Een gebouw zonder dak

Bovenop de uitbreiding van het elektrisch gemaal, een betonnen bak in de dijk, ontwierp Open Kaart een rustpunt, uitkijkpunt en inspiratieplek. Na het stoomgemaal en het elektrisch gemaal wordt het nieuwe gemaalgebouw zo zichtbaar als derde generatie op een rij. Deze derde generatie is opgebouwd uit vier schijven die qua vorm en materiaal verwijzen naar de bestaande gemaalgebouwen, maar van dichtbij herkenbaar modern zijn. Zo heeft elke generatie van de drie gemalen een eigen metselverband en een eigen groene accentkleur.

De schijven kaderen drie ‘kamers’ waar je kunt zitten of doorheen kunt struinen en waar je blik telkens op een ander onderdeel van het watersysteem en landschap wordt gericht. Een gebouw waar je in kunt zijn, zonder binnen te zijn. Het speelt daarmee met de vraag of een gemaalgebouw nog wel nodig is.

Blijven we alsmaar meer pompen?
Is er over een aantal jaren een 4e generatie nodig?
Of moet het anders?

Tastbare dilemma's tussen water, land en mens

Deze vragen spreken niet alleen uit de architectuur zelf, maar ook uit het belevingsconcept dat in samenwerking met Jurriënne Ossewold is ontwikkeld. Door middel van teksten en gedichten, een landschapsmaquette en peilbordjes worden bezoekers bepaald bij de plek waar ze staan, het belang van het gemaal voor een leefbare en vruchtbare polder en de uitdagingen van klimaatadaptatie.

Open Kaart vertaalde de teksten en ideeën naar een ruimtelijk ontwerp en produceerbare onderdelen in messing en aluminium, aansluitend bij architectuur en erfontwerp, waarmee de dilemma’s tussen water, land en mens ter plekke beleefbaar zijn.

Meer dan alleen harder pompen

De uitbreiding van gemaal Terwolde is zo drager van nieuwe betekenis voor het gemaal als plek én als aanjager van gebiedsbrede samenwerking voor klimaatadaptatie. Van polderslootje tot gemaal. De belevingselementen bij Gemaal Terwolde vormen bovendien de eerste stap in een grotere belevingsroute door de IJsselvallei, van gemaal tot gemaal, die de komende tijd verder ontwikkeld zal worden door Jurriënne Ossewold en Open Kaart.

Film

Gouden Kalf-winnaar Jonathan de Jong bracht klimaatadaptatie in Polder Nijbroek en de transformatie van het Gemaal Terwolde in beeld. Deze documentaire, genaamd Nieuw Drassig Land, ging bij de heropening van het gemaal in première en draait aansluitend in het Deventer filmhuis MIMIK.